اشاره: طرح و اقامهاشاره: طرح و اقامه دعوي يا دفاع از آن در دادگستري علاوه بر داشتن دانش حقوقي مستلزم دارا بودن مهارتي است كه در بستر زمان و با ممارست بهدست ميآيد و ناآشنايي به اين علم و فن سبب خواهد شد يا اصل حق قابل مطالبه و استيفاء نباشد و يا احقاق آن با معطلي و اطاله مواجه شود. از طرفي دسترسي آسان به عدالت هزينههايي را نيز در پي خواهد داشت كه تأمين آن براي همگان وجود ندارد در كشور ما براي دسترسي يكسان عامه به دادرسي عادلانه در اصل 35 قانون اساسي آمده است:
«در همه دادگاهها طرفين دعوي حق دارند براي خود وكيل انتخاب نمايند و اگر توانايي وكيل را نداشته باشند بايد براي آنها امكانات تعيين وكيل فراهم شود.»
حال با توجه به اين مهم سؤالي كه پيش ميآيد آن است كه آيا براي استفاده قشر آسيبپذير جامعه، امكانات لازم براي بهرهمندي از راهنمايي و مشاوره حقوقي فراهم شده است و همگان قادر به استفاده از وكيل هستند؟ براي پاسخ به اين پرسش وكالت در دادگستري را با عناوين وكالت اتفاقي، تسخيري و معاضدتي مورد بررسي قرار ميدهيم.
وكالت اتفاقي
برابر قانون، غير از وكلاي مجاز هيچكس نميتواند در جلسههاي دادگاه به سمت وكالت مداخله كند. مگر بهطور اتفاقي و آن هم به صورت محدود و اين در حالتي است كه شخص داراي معلومات كافي براي وكالت است ولي شغل و حرفه او وكالت در دادگستري نيست و ميتواند براي بستگان نسبي (مثل برادر، عمو و غيره) يا سببي خود (مثل همسر، پدر و مادر همسر و غيره) وكالت كند ولي در سال بيش از سه مرتبه چنين اجازهاي به او داده نميشود.انجام وكالت اتفاقي (موقت) نياز به صدور مجوز دارد لذا متقاضي اين امر بايد با در خواست كتبي كه موارد ذيل در آن گنجانده شده است در دفتر كانون وكلا ثبت كند:
ـ معرفي كامل خود
ـ ميزان تحصيلات و تجربيات مؤثر در قضيه
ـ مشخصات كامل و نشاني موكل مورد نظر و درجه قرابت با او
ـ موضوعي كه ميخواهد اقامه كند يا از آن دفاع كند
ـ كپي شناسنامه و آخرين مدرك تحصيلي و دو قطعه عكس
ـ كپي شناسنامه موكل يا موكلان و مداركي كه رابطه خويشاوندي بين او و موكل را ثابت ميكند.
ـ امضاي درخواست كه اين امضا يا توسط كانون يا يكي از دفاتر اسناد رسمي گواهي ميشود.
ـ اخطاريه يا گواهي مرجع قضايي در مورد مشخصات پرونده و وقت رسيدگي نسبت به دعوي طرح شده
ـ كپي كارت پايان خدمات يا معافيت دايم (براي مردان)
براي هر مورد وكالت اتفاقي بايد درخواست جداگانه با ضمايم كامل تهيه و تسليم كانون شود. پس از تقديم درخواست، كانون حق دارد براي سنجش توان علمي و تجربي متقاضي از او مصاحبه و اختيار به عمل آورد. در هرحال پذيرش يا رد درخواست با كانون است.
وكالت تسخيري
در يك تعريف ساده ميتوان گفت وكالت تسخيري، وكالتي است كه از طرف دادگاه در امور كيفري براي دفاع از متهم به وكلاي دادگستري ارجاع ميشود. در دعاوي كيفري شاكي و متهم حق دارند كه از وكيل استفاده كنند. و اگر متهم توانايي مالي براي انتخاب و معرفي وكيل نداشته باشد ميتواند از دادگاه درخواست كند تا براي او وكيلي تعيين كند. اگر دادگاه تشخيص دهد كه متهم قادر به انتخاب وكيل نيست با استفاده از بودجه دادگستري براي متهم وكيل تعيين ميكند. البته در جرايمي كه مجازات آنها حسب مورد اعدام يا قصاص نفس يا سنگسار و يا حبس ابد است چنانچه متهم شخصاً وكيل معرفي نكند دادگاه مكلف است براي او وكيل تسخيري تعيين كند، حتي اگر شخص متهم چنين درخواستي را به عمل نياورد. البته در جرايم منافي عفت متهم حق دارد از حضور يا معرفي وكيل براي خودش امتناع كند.وكيل تسخيري كه از سوي دادگاه براي متهم انتخاب ميشود از سوي متهم قابل تغيير نيست مگر در مواردي كه وكيل تسخيري يا همسر يا فرزند او داراي نفع شخصي در قضيه باشند يا رابطه خويشاوندي بين وكيل با يكي از اصحاب پرونده وجود داشته باشد و مواردي از اين دست كه بيطرفي و امانت وكيل را دچار شائبه كند. (موارد مذكور صريحاً در قانون شمارش و احصاء شده است.)
